یک منظومه کردی که بیش از یک قرن پیش بازسرایی و کتابت شده، حالا در قالب کتاب «جنگنامه امام علی(ع) و محمد حنیفه با کفار» بازخوانی شده است؛ اثری که روایتهای حماسی درباره امیرالمؤمنین(ع) و محمد حنیفه را با عناصر تخیلی و باورهای عامه درهم آمیخته و تصویری از حضور گسترده قصههای اهلبیت(ع) در فرهنگ شفاهی کردستان به دست میدهد. این کتاب علاوه بر روایت داستان، به بررسی زبان کردی گورانی، سنت نقالی و جایگاه این منظومه در ادبیات شفاهی و دینی ایرانیان نیز پرداخته است.
کتاب «جنگنامه امام علی علیهالسلام و محمد حنیفه با کفار» اثری است که بازسرایی و کتابت آن توسط محیالدین، فرزند سیدعبدالقادر، در سال ۱۳۲۵ هجری قمری انجام شده است. این اثر به کوشش دکتر فؤاد مولودی تألیف و منتشر شده است.
نشر کلام سلیس، کتاب «جنگنامه امام علی(ع) و محمد حنیفه با کفار» نوشته دکتر فؤاد مولودی را در ۳۲۲ صفحه و با قیمت ۲۹۹ هزار تومان روانه بازار نشر کرده است.
فؤاد مولودی، عضو هیأت علمی سازمان «سمت»، در مقدمه کتاب درباره روایت این منظومه آورده است: «امیرالمؤمنین علی(ع) پس از اجازه گرفتن از پیامبر اکرم(ص)، به قصد مسلمان کردن مردم سرزمین روم، ۱۲ هزار نفر از صحابه را با خود همراه میکند و رهسپار آن ولایت میشود. قیصر روم، دختری به نام «حنیفه» دارد که جنگاوری یگانه است و پیشتر در خوابی رحمانی، پیامبر اسلام(ص) و حضرت علی(ع) را دیده است و به دست آنها مسلمان گشته است.
«حنیفه» منتظر آمدن سپاه اسلام بوده است و اکنون که امام علی(ع) رسیده است، او به بهانه نبرد با آن حضرت، از پدرش اجازه رزم گرفته و در پوشش جنگی مردانه به مصاف آمده است. پس از آنکه امام علی(ع) حنیفه را شکست میدهد، او چهره مینمایاند و ماجرا را برای ایشان بازگو میکند و امیرالمؤمنین نیز کار را به سرنوشت جنگ و رضایت پدر او موکول مینماید.
قیصر در جنگ مغلوب شده و از سر صدق، دین اسلام را پذیرفته و اجازه میدهد «حنیفه» با ایشان رهسپار مدینه منور گردد. پس از دیدار با پیامبر اکرم(ص) و بیان درخواستهای او از ایشان، «حنیفه» صاحب فرزند برومندی با نام محمد شده که از سرداران و دلیران سپاه اسلام شده و قوای یکی از مخالفان اسلام را با نام معتصم درهم میشکند.»
این منظومه، روایتی ادبی و شاعرانه از تولد محمد حنیفه و زندگی و کارهای او به شمار میرود. در روایتهای ادبی و منظومههای فارسی و عربی، معمولاً تخیل و عناصر داستانی در کنار اصل وقایع تاریخی قرار گرفتهاند و این منظومه نیز از چنین ویژگیای مستثنا نیست.
اثر حاضر با رویکردی دقیق، موضوع را از منظر تاریخی بررسی کرده و نشان داده است که ناظمان جنگنامههای محمد حنیفه، ضمن حفظ جنبه دینی داستان و توجه به مقبولیت آن نزد مخاطبان، توانستهاند بخشی از رسالت خود در زمینه گسترش و پرورش مضامین دینی در ادبیات را به انجام برسانند.
این اثر، منظومهای به زبان کردی در ستایش امام علی(ع) و فرزند ایشان، محمد حنیفه است که سرایش آن به دست شاعری یا ناظمی اهل تسنن و ساکن منطقه کردستان امروزی انجام شده است. این موضوع از نفوذ و گستردگی قصهها و روایتهای مربوط به امیرالمؤمنین(ع) و اهل بیت(ع) در آن مناطق حکایت دارد.
با بررسی ساختار و فرم روایی این منظومه میتوان دریافت که به احتمال بسیار زیاد، این اثر تنها نمونهای از یک سنت گستردهتر در قصهپردازی درباره امام علی(ع) و فرزندان ایشان بوده است.
در مقدمه کتاب، ساختار داستان و شیوه شکلگیری روایت نیز با دقت بررسی شده و نویسنده تلاش کرده است ردپا و گستره ادبیات عمومی و شفاهی را در این منظومه نشان دهد. از این منظر، اثر حاضر داستانی برخاسته از روحیه جمعی و سنت نقالی مردم آن مناطق معرفی شده و بازتابدهنده سلیقه و گرایش جمعی و دینی مردمی است که به امام علی(ع) و فرزندان بزرگوار ایشان علاقه و تمایل داشتهاند.
در بخش دیگری از مقدمه، موضوعاتی همچون زبان و وزن شعر، تفاوت اشعار در گویشهای کردی گورانی و سورانی و همچنین شیوه تصحیح منظومه مورد توجه قرار گرفته است. همچنین دیگر منظومههای دینی سرودهشده به کردی گورانی و نسخههای خطی مرتبط با آنها نیز معرفی شدهاند.
فؤاد مولودی، مؤلف کتاب، در ضبط، حرکتگذاری و آوانگاری واژهها، کهنترین تلفظ رایج آنها در مناطق امروزی اورامان را مبنا قرار داده است. وی در اینباره آورده است: تصحیح، ترجمه و توضیح این منظومه کردی، اطلاعات ارزشمندی درباره کیفیت شعر هجایی در اختیار قرار میدهد و از آنجا که زبانهای ایرانی پیوند و آمیختگی نزدیکی با یکدیگر دارند، این پژوهش میتواند برای شناخت بهتر تاریخ زبان فارسی و درک ظرافتها و دقایق آن نیز سودمند باشد.
به گفته وی، بخشی از سنت شفاهی «ملحونات اورامنان» که یکی از بخشهای مهم «فهلویات» ایرانی محسوب میشود، طی سدهها جایگاه مهمی در ادبیات غیررسمی ایرانیان داشته است.
در این کتاب، متن منظومه ارائه شده و در ادامه، ابیات آن ترجمه و توضیح داده شدهاند تا مخاطب امکان درک بهتر محتوای اثر و ویژگیهای زبانی و ادبی آن را داشته باشد.
در پشت جلد کتاب نیز درباره اهمیت این اثر آمده است: «حماسههای خیالی از جنس باورهای عامه هستند و در مطالعات تاریخ فرهنگی به کار میآیند. ضرورت پژوهش در زبانهای ایرانی غیر فارسی بر اندیشمندان پوشیده نیست. کسی که این دو مقدمه را بپذیرد، بیدرنگ این کتاب را تورق خواهد کرد؛ زیرا کتاب حاضر باورهای مردم کردزبان درباره جنگهای امیرالمؤمنین(ع) را روایت میکند که در طول تاریخ شکل گرفته و در اواخر عصر قاجار بازسرایی شده یا از نسخهای کهن بازنویسی شده است. پژوهشگر محترم چنان در معرفی ظرافتهای زبان کردی گورانی کوشیده که کتاب حتی برای مخاطب کاملا ناآشنا با این زبان نیز سودمند خواهد بود.»
