یک آیه از «۲۴ ماه» و آیهای دیگر از «۳۰ ماه» سخن میگوید؛ آیا این دو عدد با هم تناقض دارند؟ پاسخ به این شبهه قرآنی، در عبارتی است که معمولاً هنگام طرح این اشکال نادیده گرفته میشود.
مدت بارداری و شیردهی از جمله موضوعاتی است که قرآن کریم در آیات مختلف به آن پرداخته است. در نگاه نخست، تفاوت عددی میان آیه ۲۳۳ سوره بقره و آیه ۱۵ سوره احقاف ممکن است این پرسش را ایجاد کند که آیا میان این دو آیه تعارضی وجود دارد یا نه؟
در ادامه این شبهه را با بررسی دقیقتر دو آیه و توجه به مضمون کامل آنها بررسی میکنیم.
چرا در یک آیه ۲۴ ماه و در آیه دیگر ۳۰ ماه آمده است؟
یکی از مواردی که در بحث شبهات قرآنی مطرح میشود، مقایسه میان آیه ۲۳۳ سوره بقره و آیه ۱۵ سوره احقاف است.
خداوند در سوره بقره درباره مدت شیردهی میفرماید:
«وَالْوَالِدَاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کَامِلَیْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضَاعَةَ»
بر اساس این آیه، مادران میتوانند برای کسی که بخواهد دوران شیردهی را کامل کند، فرزند خود را دو سال کامل شیر دهند.
در مقابل، در آیه ۱۵ سوره احقاف آمده است:
«وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا»
یعنی مجموع دوران بارداری و از شیر گرفتن کودک، سی ماه است.
در اینجا ممکن است این سؤال مطرح شود که اگر دوران بارداری را ۹ ماه و مدت شیردهی را ۲۴ ماه بدانیم، مجموع این دو دوره باید ۳۳ ماه باشد؛ پس چرا قرآن عدد ۳۰ ماه را بیان کرده است؟
آیا قرآن شیردهی ۲۴ ماهه را برای همه کودکان الزامی دانسته است؟
پاسخ به این شبهه، در توجه به عبارت کامل آیه سوره بقره نهفته است.
اشکال زمانی شکل میگیرد که تصور کنیم قرآن دستور داده است هر مادری، بدون هیچ استثنایی، باید دقیقاً ۲۴ ماه به فرزند خود شیر بدهد. در حالی که آیه چنین الزام مطلقی را بیان نمیکند.
خداوند پس از بیان «دو سال کامل»، میفرماید:
«لِمَنْ أَرَادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضَاعَةَ»
یعنی این مدت مربوط به کسی است که بخواهد دوران شیردهی را کامل کند.
قرآن حتی در ادامه همین آیات، امکان پایان دادن زودتر به دوران شیردهی را نیز مطرح میکند و میفرماید:
«فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَن تَرَاضٍ مِّنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَیْهِمَا»
یعنی اگر پدر و مادر با رضایت و مشورت یکدیگر تصمیم بگیرند کودک را پیش از این مدت از شیر بگیرند، گناهی بر آنها نیست.
بنابراین، ۲۴ ماه را نباید یک عدد مطلق و تغییرناپذیر برای تمام کودکان دانست؛ بلکه این مدت، **مدت کامل شیردهی** است.
آیه سوره احقاف درباره مجموع دو دوره سخن میگوید
از سوی دیگر، آیه ۱۵ سوره احقاف موضوع دیگری را بیان میکند. در این آیه، سخن از مجموع مدت بارداری و شیردهی تا زمان از شیر گرفتن کودک است که ۳۰ ماه بیان شده است.
بنابراین، این دو آیه در حقیقت دو موضوع متفاوت را بیان میکنند و نمیتوان آنها را در مقابل یکدیگر قرار داد؛ آیه سوره بقره درباره مدت کامل شیردهی سخن میگوید و آیه سوره احقاف مجموع دوران بارداری و شیردهی را بیان میکند.
حتی اگر مدت کامل شیردهی، یعنی ۲۴ ماه را در نظر بگیریم، از کنار هم قرار دادن این دو آیه میتوان نتیجه گرفت که حداقل مدت بارداری ۶ ماه است؛ زیرا مجموع بارداری و شیردهی ۳۰ ماه بیان شده است. این نکته در منابع تفسیری شیعه، از جمله در تفسیر علامه طباطبایی نیز مورد توجه قرار گرفته است.
پاسخ به شبهه ۲۴ و ۳۰ ماه
بنابراین، میان این دو آیه تناقضی وجود ندارد. تناقض تنها زمانی قابل طرح بود که سوره بقره میگفت همه کودکان، بدون هیچ استثنایی، باید دقیقاً ۲۴ ماه شیر بخورند و در مقابل، سوره احقاف مجموع مدت بارداری و شیردهی را فقط ۳۰ ماه اعلام میکرد.
اما آیه سوره بقره چنین الزام مطلقی ندارد و عبارت «لِمَنْ أَرَادَ أَنْ یُتِمَّ الرَّضَاعَةَ» بهروشنی نشان میدهد که سخن از کامل کردن دوران شیردهی است.
در واقع، بخش مهمی از این شبهه از آنجا شکل میگیرد که عبارت کامل آیه سوره بقره نادیده گرفته میشود. اگر آیه را به طور کامل بخوانیم و آن را در کنار آیه سوره احقاف قرار دهیم، روشن میشود که میان این دو آیه تعارضی وجود ندارد؛ زیرا هر یک از آنها از زاویهای متفاوت درباره بارداری و شیردهی سخن میگویند.
