رشد فرهنگی و شکوفایی فکری یک جامعه، زمانی تحقق پیدا می‌کند که نخبگان و اهل اندیشه در سخن گفتن و داوری‌های خود از چارچوبی منطقی و علمی پیروی کنند. قرآن کریم که کتاب حق و حقیقت است و هیچ‌گونه باطل و افسانه‌ای در آن راه ندارد، انسان‌ها را از اظهارنظرهای شتاب‌زده و داوری بدون پشتوانه علمی برحذر می‌دارد.

حضرت آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی با تکیه بر روایتی از امام صادق(ع)، بر اهمیت «سخن گفتن پس از آگاهی و پذیرش یا ردّ مطالب بر اساس تحقیق» تأکید کرده‌اند. از نگاه ایشان، جامعه اسلامی، به‌ویژه حوزویان و دانشگاهیان، نباید مطلبی را بدون دلیل بپذیرند یا موضوعی را بدون آنکه درباره‌اش تحقیق کرده باشند، رد و تکذیب کنند.

ایشان در این زمینه می‌فرمایند:

«چون قرآن کریم کتابی است حق و هیچ فسون و فسانه‌ای در آن راه ندارد، جامعه بشری، به‌ویژه امت اسلامی و بالاخص حوزویان عزیز و دانشگاهیان گرامی را توصیه می‌کند که هیچ‌گاه در تصدیق و قبول مطلبی و در تکذیب و نکول مطلب دیگر، بدون تحقیق و دلیل سخن نگویند و این رهنمود ناب، ضامن رشد فرهنگی یک ملت زنده و بیدار است.»

حضرت امام صادق(ع) نیز در روایتی، بر همین اصل مهم تأکید کرده و می‌فرمایند:

«إِنَّ اَللَّهَ خَصَّ عِبَادَهُ بِآیَتَیْنِ مِنْ کِتَابِهِ أَنْ لاَ یَقُولُوا حَتَّی یَعْلَمُوا وَ لاَ یَرُدُّوا مَا لَمْ یَعْلَمُوا وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ: «أَلَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثاقُ اَلْکِتابِ أَنْ لا یَقُولُوا عَلَی اَللّهِ إِلاَّ اَلْحَقَّ» وَ قَالَ: «بَلْ کَذَّبُوا بِما لَمْ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمّا یَأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ».»

بر اساس این روایت، انسان مؤمن نباید درباره موضوعی که نسبت به آن آگاهی ندارد، اظهار نظر کند و همچنین نباید چیزی را که حقیقت آن را نمی‌داند، صرفاً از روی ناآگاهی رد و تکذیب کند. قرآن نیز از کسانی که بدون احاطه علمی، مطلبی را تکذیب می‌کنند، نکوهش کرده است.

از این منظر، تحقیق و شناخت پیش از سخن گفتن، تنها یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه اصلی اساسی برای شکل‌گیری فرهنگ صحیح و رشد عقلانی جامعه به شمار می‌رود. جامعه‌ای که در آن پذیرش و ردّ سخنان بر پایه دانش، دلیل و بررسی باشد، از قضاوت‌های عجولانه و انتشار مطالب بی‌اساس فاصله می‌گیرد و زمینه برای بالندگی فکری و فرهنگی آن فراهم می‌شود.