تعقیبات نماز تنها چند ذکر و دعا پس از سلام نماز نیست، بلکه در روایات اسلامی بهعنوان ادامه عبادت و فرصتی برای نزدیکتر شدن به خداوند معرفی شده است. بر اساس آنچه در مفاتیحالجنان آمده، تعقیبات علاوه بر تکمیل نماز، زمینهساز افزایش روزی، آمرزش گناهان، استجابت دعا و برآورده شدن حاجات است؛ تا جایی که در روایات، دعا پس از نماز واجب از بسیاری از نمازهای مستحبی برتر شمرده شده است.
در روایات آمده است تعقیبات نماز؛ عبادتی است که رزق را زیاد و دعا را به اجابت نزدیک میکند. «تعقیب» نمازهای واجب زیاد کنندهی روزی است و مؤمن در حال تعقیب در نماز است و ثواب نماز را دارد تا گاهی که مشغول به ذکر حقتعالی است و خواندن دعا پس از نماز واجب بهتر از خواندن نماز مستحبّ است.
در مفاتیح الجنان می خوانیم: و چون از نماز فارغ شدی، شروع به خواندن تعقیب کن که تأکید و امر بسیار بران شده و حقتعالی فرموده:
فَإِذٰا فَرَغْتَ فَانْصَبْ وَ إِلیٰ رَبِّکَ فَارْغَبْ
هنگامی که [از تکالیف سنگین] فراغت و آسایشی دست داد باز خود را [به تکالیف و مسئولیت ها] وادار! و مشتاقانه بهسوی پروردگارت توجه کن!
در تفسیر این آیه روایت شده چون از نماز فارغ شوی، خود را در دعا به زحمت انداز و به سوی پروردگار خود میل کن و حاجات خود را از او بطلب و امیدت را از غیر او قطع کن.
و از حضرت امیرالمؤمنین (ع) روایت شده: هر کدام از شما که از نماز فارغ شد، باید دستها را به سوی آسمان بلند کند و خود را در دعا به سختی اندازد. از روایات استفاده میشود که «تعقیب» زیاد کنندهی روزی است و مؤمن در حال تعقیب در نماز است و ثواب نماز را دارد تا گاهی که مشغول به ذکر حقتعالی است و خواندن دعا پس از نماز واجب بهتر از خواندن نماز مستحبّ است.
علاّمه مجلسی فرموده: از کلمه «تعقیب» ظاهر میشود که قرآن و دعا و ذکر وقتی متّصل به نماز است عرفاً تعقیب میباشد، ولی بهتر آن است که با وضو و در حال نشستن رو به قبله باشد و افضل در وقت خواندن تعقیب نشستن بر طریق «تشهّد» [یعنی نشستن بر روی کفَل] است و در اثنای تعقیب به ویژه در تعقیب نماز شام سخن نگوید. و بعضی گفتهاند: تمام شرایط نماز را در تعقیب رعایت کنند و ظاهر آن است که پس از نماز، به هر حالی که مشغول قرآن و ذکر و دعا باشد ثوابی برای آن مقرّر است هر چند در حال راه رفتن انجام گیرد.
استاد انصاریان می گوید: برای دین و دنیا دعاهای بسیار از ائمهاطهار (صلواتاللهعلیهماجمعین) در تعقیب نمازها وارد شده و چون اشرف عبادات بدنی نماز است و تعقیبات روایت شده را در تکمیل نمازها دخالتی بس عظیم است و همچنین موجب بالا رفتن درجات و فروریختن گناهان و حصول خواستهها و حاجات میشود.
